Τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και οι Ανθρώπινες Αξίες στην Ελένη του Ευριπίδη και στο σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα

Ø  Ποια κοινά σημεία αναφορικά με τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τις Ανθρώπινες Αξίες  μπορούμε να εντοπίσουμε στην «Ελένη» του Ευριπίδη και στο σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα:

1. Η αξία της Αλήθειας και του Λόγου

 

·        Στην Ελένη, η ηρωίδα παλεύει να αποκαλύψει την αλήθεια για τον εαυτό της — ότι δεν πήγε ποτέ στην Τροία, αλλά ένα είδωλό της προκάλεσε τον πόλεμο.

·        Η αναζήτηση της αλήθειας και η δύναμη του λόγου (διάλογος με τον Μενέλαο, αποδείξεις, επιχειρήματα) είναι κεντρικά στοιχεία του έργου.

 

·        Και στο σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα, η ελεύθερη έκφραση και η αναζήτηση της αλήθειας μέσω του λόγου και του διαλόγου αποτελούν βασικές αρχές (π.χ. δημόσιος διάλογος, ΜΜΕ, δικαιοσύνη, παιδεία).

 

2. Η ελευθερία και η αυτοδιάθεση του ανθρώπου

 

·        Η Ελένη είναι αιχμάλωτη στην Αίγυπτο, χωρίς δυνατότητα να καθορίσει τη μοίρα της· ωστόσο αγωνίζεται να αποδράσει και να ορίσει τη ζωή της.

 

·        Αυτή η στάση συνδέεται με τη δημοκρατική ιδέα της ελευθερίας: ο άνθρωπος πρέπει να έχει λόγο για τη ζωή του, να μπορεί να επιλέγει και να αντιστέκεται στην αυθαιρεσία της εξουσίας, να ζει ελεύθερος.

 

3. Η κριτική σκέψη και η αμφισβήτηση

 

·        Ο Ευριπίδης, γενικά, και στην Ελένη, ειδικά, αμφισβητεί μύθους, θεούς και κοινωνικά στερεότυπα.

·        Παρουσιάζει μια λογική, «φιλοσοφική» προσέγγιση της πραγματικότητας — δείχνοντας πως οι άνθρωποι πρέπει να σκεφτούν μόνοι τους, όχι να πιστεύουν τυφλά ό,τι τους λέγεται.

 

·        Αυτό είναι θεμέλιο της Δημοκρατίας, που προϋποθέτει ενημερωμένους και σκεπτόμενους πολίτες, ικανούς να αμφισβητούν την εξουσία.

 

 4. Ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια

 

·        Η Ελένη, παρά τις κατηγορίες που έχει δεχθεί, παραμένει ηθικά ακέραιη και διεκδικεί τον σεβασμό της.

 

·        Στη Δημοκρατία, η ανθρώπινη αξία είναι υπέρτατο αγαθό — κάθε άτομο έχει δικαιώματα και πρέπει να αντιμετωπίζεται με σεβασμό, ανεξάρτητα από τη φήμη ή τη θέση του.

 

5. Η ειρήνη και η κριτική του πολέμου

 

·        Ο Ευριπίδης δείχνει πως ο Τρωικός Πόλεμος ήταν μάταιος, βασισμένος σε ψέμα — μια τραγική απώλεια ζωών για το τίποτα.

 

·        Το σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα προάγει την ειρηνική επίλυση διαφορών, τον διάλογο αντί της βίας, και τη διπλωματία.

 

Ø  ΠΙΝΑΚΑΣ

 

Θέμα	Στην Ελένη	Στη Δημοκρατία
Αλήθεια & Λόγος	Η Ελένη αποκαλύπτει την αλήθεια με επιχειρήματα	Ελεύθερος διάλογος & αναζήτηση της αλήθειας
Ελευθερία	Αγώνας για αυτοδιάθεση	Ελευθερία του πολίτη
Κριτική σκέψη	Αμφισβήτηση μύθων και θεών	Σκέψη χωρίς δογματισμό
Αξιοπρέπεια	Ηθική σταθερότητα της Ελένης	Σεβασμός στην ανθρώπινη αξία
Ειρήνη	Κριτική στον πόλεμο	Ειρηνική συνύπαρξη

 

Ø  ΔΙΑΦΟΡΕΣ

Ø  Ποιες διαφορές αναφορικά με τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τις Ανθρώπινες Αξίες  μπορούμε να εντοπίσουμε στην «Ελένη» του Ευριπίδη και στη σύγχρονη Δημοκρατία;

1.   Θεϊκή και ανθρώπινη δικαιοσύνη

 

·       Στην Ελένη, η μοίρα των ανθρώπων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη βούληση των θεών. Η δικαιοσύνη δεν είναι πάντοτε ανθρώπινη ή δίκαιη, αλλά αποτέλεσμα θεϊκών αποφάσεων.

·       Αντίθετα, στο σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα η δικαιοσύνη είναι ανθρώπινο δημιούργημα και κατοχυρώνεται θεσμικά μέσα από νόμους, δικαστήρια και διεθνείς συμβάσεις.

2.     Περιορισμένα δικαιώματα γυναικών στην αρχαιότητα

 

·       Αν και η Ελένη είναι μια δυναμική γυναίκα, ζει σε μια κοινωνία όπου οι γυναίκες δεν έχουν ίσα δικαιώματα με τους άνδρες. Η θέση της καθορίζεται από τους άνδρες γύρω της (Μενέλαος, Θεοκλύμενος).

·       Στη σύγχρονη δημοκρατία, αντιθέτως, τα δικαιώματα των γυναικών αναγνωρίζονται πλήρως: ισότητα, ελευθερία λόγου, επιλογής και συμμετοχής στα κοινά.

 

3.     Απουσία θεσμικής κατοχύρωσης δικαιωμάτων

 

·       Στον κόσμο του Ευριπίδη, η έννοια των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων δεν υπάρχει θεσμικά· προβάλλεται κυρίως μέσα από ηθικά διδάγματα και φιλοσοφικές ιδέες.

·       Αντίθετα, στη σύγχρονη δημοκρατία τα δικαιώματα κατοχυρώνονται συνταγματικά και προστατεύονται από διεθνείς οργανισμούς, όπως ο ΟΗΕ και το Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

 

 

                Η σχέση του θεσμού του αρχαίου θεάτρου με τη γέννηση της δημοκρατίας

Άρθρο των μαθητών του τμήματος Γ4 (αριθμός μαθητών: 12), στο πλαίσιο της δράσης Ενεργός μαθητής – Ενεργός πολίτης (Συνδέω το παρελθόν με το παρόν).

 Διδασκαλία με τη μέθοδο της ανεστραμμένης τάξης

Διδακτικά αντικείμενα: Ελένη του Ευριπίδη, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή

Οι μαθητές του Γ4 εργάστηκαν στην τάξη, σε τρεις ομάδες των 4 τεσσάρων ατόμων (που είχαν χωριστεί από το προηγούμενο μάθημα), σε (2) διδακτικές ώρες (όχι συνεχείς), με θέμα: Η σχέση του θεσμού του αρχαίου θεάτρου με τη γέννηση της δημοκρατίας.

Ένας μαθητής από κάθε ομάδα εφαρμόζοντας τη μέθοδο της ανεστραμμένης τάξης, με προηγηθείσα καθοδήγηση των εκπαιδευτικών των διδακτικών αντικειμένων της Ελένης του Ευριπίδη και της  Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής ανέλαβε να βρει πληροφορίες για τη γέννηση του δημοκρατικού πολιτεύματος και τη σχέση αυτού με το αρχαίο θέατρο, ύστερα από υπόδειξη των εκπαιδευτικών τους να ερευνήσουν τα σχετικά κεφάλαια στα διαδραστικά σχολικά βιβλία (e-books)

·       της Ελένης του Ευριπίδη,

·        της Κοινωνικής και Πολιτικής της Αγωγής της τάξης τους και

·       το βιβλίο της Ιστορίας της Α΄  Γυμνασίου.

Από την έρευνα συγκέντρωσαν υλικό, το οποίο έφεραν σε στικάκι και φωτοτυπήθηκε στο σχολείο για να το χρησιμοποιήσουν στην τάξη, προκειμένου να παραχθεί το κείμενο του άρθρου.

 

Τα κεφάλαια που ερευνήθηκαν και χρησιμοποίησαν ήταν τα ακόλουθα:

 

1.     Εισαγωγή της Ελένης του Ευριπίδη, σελίδα 5, όπου γίνεται αναφορά στην πολιτική κατάσταση της Αθήνας τον 5^ο αιώνα π.Χ. (1^η , 2^η & 3^η ομάδα)

 

2.     Μορφές πολιτευμάτων – Δημοκρατία, σελίδες 67 – 68, από το βιβλίο της Κοινωνικής και Πολιτικής της Αγωγής. (1^η ομάδα & 2^η ομάδα)

 

3.     α. Πορεία προς τη Δημοκρατία (Σόλων, Κλεισθένης), σελίδες 52-53. (1^η ομάδα & 2^η ομάδα)

 

4.     β. Το δημοκρατικό πολίτευμα σταθεροποιείται – Ο Περικλής και το δημοκρατικό πολίτευμα, σελίδες 71-72. (2^η ομάδα & 3^η ομάδα)

 

γ. Η λειτουργία του πολιτεύματος, σελίδες 73-74. (2^η ομάδα & 3^η ομάδα).

1^η διδακτική ώρα:

Ø  Ακολούθησε ανάγνωση των πηγών από την κάθε ομάδα, υπογράμμιση των πιο σημαντικών χωρίων και συζήτηση μεταξύ των μελών όλων των ομάδων.

Ø  Ο γραμματέας της κάθε ομάδας κατέγραφε τις προτάσεις και  τα χωρία που θεωρήθηκαν απαραίτητα για τη σύνθεση 1 - 2 παραγράφων σχετικά με το θέμα που είχαν αναλάβει.

2^η διδακτική ώρα:

Ø  Η κάθε ομάδα όρισε τον συντάκτη των παραγράφων.

Ø  Ο συντάκτης της κάθε ομάδας ετοίμασε τις παραγράφους με τη βοήθεια των μελών της.

Ø  Στο τέλος της 2^ης ώρας ένας μαθητής ανέλαβε οικειοθελώς να παράξει το άρθρο κατ΄οίκον, ώστε να φανεί το αποτέλεσμα της έρευνας των μαθητών ολοκληρωμένη. Το άρθρο που προέκυψε είναι το ακόλουθο: 

Τίτλος άρθρου: Η σχέση του θεσμού του αρχαίου θεάτρου με τη γέννηση της δημοκρατίας.

Το αρχαίο ελληνικό θέατρο γεννήθηκε στην Αθήνα τον 5ο αιώνα π.Χ., την ίδια εποχή που διαμορφώθηκε και η δημοκρατία. Το θέατρο δεν αποτελούσε μια απλή μορφή ψυχαγωγίας, αλλά έναν κοινωνικό και πολιτικό θεσμό που εξέφραζε το πνεύμα της δημοκρατικής πόλης και συνέβαλε ενεργά στη διαμόρφωση της συλλογικής συνείδησης των πολιτών. Επομένως, οι δύο αυτοί θεσμοί δεν συνυπήρξαν απλώς, αλλά αναπτύχθηκαν παράλληλα και αλληλοεπηρεάστηκαν. Σχετικά με αυτό, στην εισαγωγή της Ελένης του σχολικού βιβλίου, αναφέρεται ότι στην Αθήνα το 412 π.Χ., τη χρονιά που παίχτηκε η Eλένη, η κατάσταση ήταν πολύ δύσκολη. Από το 431 π.Χ. η πόλη βρισκόταν σε πόλεμο με τη Σπάρτη, το γνωστό Πελοποννησιακό πόλεμο, με μικρά διαστήματα ειρήνης. H μεγάλη στρατιά, που είχε στείλει στη Σικελία, είχε καταστραφεί το 413 π.X. και πολλοί Αθηναίοι στρατιώτες είχαν σκοτωθεί ή αιχμαλωτιστεί. Παρά το γεγονός αυτό, την άνοιξη του 412 π.Χ. στη γιορτή των Μεγάλων Διονυσίων, πλήθος ανθρώπων από διάφορες περιοχές καταφθάνει στην Αθήνα. Οι Αθηναίοι θα τιμήσουν και πάλι τη γιορτή του θεού Διόνυσου. Την ημέρα που αρχίζουν οι δραματικοί αγώνες, χιλιάδες θεατές κατευθύνονται προς το θέατρο του Διονύσου, κάτω από την Ακρόπολη, για να παρακολουθήσουν θεατρικές παραστάσεις.

Με άλλα λόγια, οι παραστάσεις γίνονταν στα Διονύσια, μια γιορτή όπου συμμετείχαν όλοι οι πολίτες. Η παρουσία στο θέατρο ήταν σχεδόν υποχρέωση πολιτική, καθώς εκεί οι Αθηναίοι παρακολουθούσαν έργα που έθεταν ζητήματα ηθικά, κοινωνικά και πολιτικά. Το θέατρο λειτουργούσε έτσι ως χώρος διαλόγου και προβληματισμού, όπως η Εκκλησία του Δήμου, όπου οι πολίτες συζητούσαν και αποφάσιζαν για τα κοινά.

Αξίζει στο σημείο αυτό να γίνει μια σύντομη αναφορά στο θεσμό της Εκκλησίας του Δήμου, τον πολιτικό ρόλο της οποίας διεύρυνε ο Σόλων, ενώ ο Κλεισθένης προχώρησε σε ενέργειες που θεμελίωσαν το δημοκρατικό πολίτευμα. Σημαντικό μέτρο ήταν η δημιουργία δέκα φυλών, των οποίων τα μέλη προέρχονταν από διαφορετικές περιοχές της Αττικής. Έτσι έπαψαν η συγγένεια και η καταγωγή να παίζουν ρόλο στην πολιτική ζωή της Αθήνας. Με το μέτρο αυτό ο Κλεισθένης «έδωσε την πολιτεία στον λαό», όπως έγραψε αργότερα ο Αριστοτέλης. Η Εκκλησία του Δήμου έγινε κυρίαρχο σώμα, στην οποία λαμβάνονταν οι πιο σοβαρές αποφάσεις. Ο Κλεισθένης έκανε προσιτά στους πολίτες όλα τα αξιώματα και εξασφάλισε τη λαϊκή συνοχή. Δίκαια θεωρείται ως ο θεμελιωτής του δημοκρατικού πολιτεύματος. Η Δημοκρατία (από το δήµος + κράτος) είναι το πολίτευµα, σύµφωνα µε το οποίο ο λαός αποφασίζει είτε ο ίδιος (άµεσα), είτε µε τους αντιπροσώπους του (έµµεσα), για την επίλυση των προβληµάτων του, µε βάση την αρχή της πλειοψηφίας. Απαιτεί την ενεργοποίηση του πολίτη και τη συνεχή επαγρύπνησή του.

Στη συνέχεια, ο Περικλής ενίσχυσε το ρόλο της Εκκλησίας του Δήμου προσφέροντας ένα είδος οικονομικής ενίσχυσης στους απορότερους, ώστε να μπορούν απερίσπαστοι να παρακολουθούν τις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου και να ασκούν τα πολιτικά τους δικαιώματα ή να καταλαμβάνουν πολιτειακά αξιώματα. Οι δημοκρατικοί θεσμοί αφύπνισαν το ενδιαφέρον του πολίτη για τα κοινά και επέφεραν σημαντική αλλαγή στον τρόπο ζωής της πόλης. Μάλιστα, το αποφασιστικό αυτό βήμα προς τη δημοκρατία που πραγματοποιήθηκε στην αρχαία Αθήνα έχει παγκόσμια ιστορική σημασία.

Στο αρχαίο θέατρο, όπως και στη δημοκρατία, κυριαρχούσε η ιδέα της ισότητας (ισηγορία, ισονομία). Οι πολίτες είχαν όλοι δικαίωμα να παρακολουθήσουν τις παραστάσεις — ακόμα και οι φτωχοί, γινόταν χώρος συμμετοχής όλων των πολιτών, χωρίς ταξικές διακρίσεις, όπως και στο δημοκρατικό πολίτευμα. αφού το κράτος, την περίοδο της πολιτικής εξουσίας του Περικλή, πλήρωνε το θεωρικόν, το αντίτιμο του εισιτηρίου για την είσοδο των άπορων πολιτών στο θέατρο (θεωρικά χρήματα).

Όπως προαναφέρθηκε, το θέατρο δεν είχε μόνο ψυχαγωγικό ρόλο για τους πολίτες. Η ψυχαγωγία που προσέφερε στους πολίτες συνοδευόταν από την παιδευτική και πολιτική λειτουργία αυτού. Οι τραγωδίες και οι κωμωδίες που παιζόταν, δεν είχαν μόνο καλλιτεχνικό σκοπό, αλλά διδακτικό και πολιτικό. Μέσα από τους ήρωες και τα διλήμματα, οι ποιητές – όπως ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης και ο Αριστοφάνης – εξέφραζαν τις ανησυχίες της πόλης: τη σχέση πολίτη και εξουσίας, τα όρια της ελευθερίας, τη σημασία της δικαιοσύνης και του νόμου. Με αυτόν τον τρόπο, το θέατρο δίδασκε και εκπαίδευε πολιτικά τους πολίτες, καλλιεργώντας την κρίση, τη σκέψη και την αίσθηση ευθύνης απέναντι στο σύνολο.

Το αρχαίο ελληνικό θέατρο και η δημοκρατία συμβάλλουν στη διαμόρφωση του ελεύθερου, σκεπτόμενου και συμμετοχικού πολίτη. Μέσα από την τέχνη του λόγου και της αναπαράστασης, το θέατρο καλλιέργησε την αυτογνωσία, τη συλλογικότητα και την υπευθυνότητα των Αθηναίων. Μπορούμε, επομένως, να πούμε ότι το αρχαίο θέατρο υπήρξε σχολείο δημοκρατίας, όπου οι πολίτες μάθαιναν να σκέφτονται, να κρίνουν και να συμμετέχουν ενεργά στη ζωή της πόλης.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ;

Από τον Επιτάφιο του Περικλή

«Το πολίτευμα που έχουμε δε γυρεύει να πάρει τους νόμους από τους ξένους πιο πολύ είμαστε εμείς το παράδειγμα σε μερικούς παρά που ξεσηκώνουμε ό,τι κάνουν οι άλλοι. Το όνομά της, επειδή δε ζούμε στηριγμένοι πάνω στους λίγους παρά στους περισσότερους, είναι η κυριαρχία του δήμου, δημοκρατία.»

Θουκυδίδης